8.3.13

Nam Định: Bảo tàng đồng quê lưu giữ hồn Việt

Tuy vẫn đang hoàn thiện những phần việc cuối cùng nhưng từ nhiều tháng nay, bảo tàng tư nhân Đồng Quê ở thôn Bỉnh Di, xã Giao Thịnh, huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định đã đón hàng trăm khách từ các nơi về tham quan mỗi ngày.

Bởi nơi đây đang lưu giữ hồn quê Việt với hàng nghìn hiện vật gắn liền với đời sống, sinh hoạt của nông dân, nông thôn vùng quê Bắc bộ qua các thời kỳ.

Tọa lạc trên khu đất rộng hơn 6.000m2, bảo tàng tư nhân Đồng Quê có năm ngôi nhà tiêu biểu cho vùng đồng quê Bắc bộ xưa và nay. Ngôi nhà thứ nhất tượng trưng cho tầng lớp nông dân nghèo thời xưa : tường đất, mái rạ, trước nhà có mảnh vườn nhỏ, được trồng hai cây cau như hai cây cột để buộc dây phơi quần áo.Tiếp theo là nhà gỗ, mái lợp bổi của tầng lớp trung nông; nhà xây, mái lợp ngói nam của tầng lớp địa chủ; nhà gác tường lợp ngói tây tiêu biểu cho nhà nông thôn Bắc bộ trong những năm 60 - 80 của thế kỷ 20. Đây là những nếp nhà cũ có tuổi từ 70 đến 100 năm, được bà Khiếu mua về và dựng lại nguyên bản. Riêng ngôi nhà gác tường là của gia đình ông bà thông gia ở Thanh Trì - Hà Nội tặng. Trong bốn căn nhà đó đều bài trí đồ đạc, dụng cụ sinh hoạt nguyên bản.

Điểm nhấn của bảo tàng là ngôi nhà thứ năm xây bốn tầng kiên cố, hiện đại. Ở tầng hai trưng bày hàng nghìn hiện vật với nhiều chủng loại từ cổ chí kim, đặc trưng cho vùng Bắc bộ bao gồm công cụ lao động trong sản xuất nông nghiệp, nghề biển, nghề muối; dụng cụ sinh hoạt, đồ dùng. Có khoảng 700 chiếc nồi, mâm, chậu, sanh đồng; hơn 100 chiếc đèn dầu; hơn một tạ tiền xu các loại, 2kg tiền giấy Đông Dương… Các hiện vật đều có hồ sơ, mang giá trị lịch sử và qua đó ta có thể hình dung được cuộc sống vương giả của lớp quan lại, địa chủ; đời sống bình dị của người lao động thời phong kiến. Đó là 16 hiện vật cổ (mâm đồng, bàn xoay lễ, chiêng đồng, cối giã gạo, cày bừa, hái gặt lúa…) được sưu tập từ gia đình ông Đỗ Quốc Doanh (Ngọc Mỹ- Quốc Oai- Hà Nội). Theo gia phả dòng họ Đỗ, những hiện vật là của gia đình cụ Ngô Quang Đạo, quê gốc ở Hải Dương. Cụ Ngô Văn Đạo, được ghi danh trong bia đá ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám; dòng họ Ngô này bị khép tội “chu di tam tộc” phải chạy trốn sang Quốc Oai và đổi thành họ Đỗ. Ông Đỗ Quốc Doanh, năm nay hơn 50 tuổi, là hậu duệ đời thứ 16 của cụ Ngô Quang Đạo. Chiếc mâm đồng của gia đình quan Tổng Cốc (phủ Thọ Xuân- Thanh Hóa). Bộ tràng kỷ và hái gặt lúa cổ của xã Nam Giang, huyện Nam Đàn, quê ngoại Bác Hồ gửi tặng.

Cối xay, cối giã gạo của gia đình cụ Ngô quang Đạo, do ông Đỗ Quốc Doanh, hậu duệ đời thứ 16 của cụ chuyển nhượng.
Tầng ba là thư viện với hơn hai nghìn đầu sách có giá trị nghiên cứu, đáp ứng nhu cầu đọc của nhiều đối tượng như tạp chí Nghiên cứu lịch sử có gần như đủ bộ từ số một xuất bản năm 1959 đến tháng 11- 2012 (chỉ thiếu vài, ba số); bộ sưu tập các bài viết, nghiên cứu về hát ả đào (ca trù), chầu văn, quan họ; bản Truyện Kiều viết tay bằng bút sắt…Trong phòng thư viện có bàn ghế phục vụ người đọc, thường xuyên mở cửa phục vụ bạn đọc. Tầng bốn là nơi tổ chức hội nghị, hội thảo khuyến nông, sinh hoạt văn hóa văn nghệ. Chính giữa tầng một của ngôi nhà trung tâm là khối tượng đồng bao gồm hình tượng Bác Hồ đang chỉ tay vào bản đồ Việt Nam đúc nổi trên lá quân kỳ “Quyết chiến - Quyết thắng” như nhắc nhở chúng ta “Bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ thiêng liêng của Tổ quốc”. Hiện vật ở tầng một bố trí tương đối độc lập chia thành ba chủ đề chính: Trường Sơn - Trường Sa - Công binh và biên giới gắn với cuộc đời quân ngũ của Thiếu tướng Hoàng Kiền, người bạn đời của chủ nhân bảo tàng tư nhân Đồng Quê. Phía sau tầng một còn có một căn hầm chữ A nhằm mô tả lại cảnh người dân tránh bom đạn thời chống Mỹ, cũng là nhắc lại những kỷ niệm thời kỳ Thiếu tướng Hoàng Kiền cùng đồng đội trụ bám tuyến đường Trường Sơn trong những năm kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.

Chủ nhân của bảo tàng Đồng Quê là bà Ngô Thị Khiếu và chồng là Thiếu tướng Hoàng Kiền. Cả hai người đều sinh ra và lớn lên từ những mái tranh nghèo ở vùng quê Nam Định. Cặp đôi “chồng sĩ quan - vợ nhà giáo” từng là mô hình lý tưởng và niềm mơ ước của nam nữ thanh niên một thời chưa xa. Hơn 40 năm trong đời binh nghiệp, ông Hoàng Kiền đều có mặt ở những nơi ác liệt của các cuộc chiến tranh cứu nước vĩ đại từ Trường Sơn, đến Trường Sa, rồi dọc các tuyến biên giới của Tổ quốc. Bà Khiếu thì miệt mài với nghề “trồng người” tới lúc nghỉ hưu. Cả hai người đều ham đọc sách, đi đâu gặp sách hay là mua. Đến nay, ông bà đã sưu tầm được nhiều loại sách, báo quý với số lượng khá lớn. Họ cùng nảy ra ý tưởng lập một thư viện. Nhớ lại thời ở nhà mái rạ, có cây cau, chum nước bên hè, họ có thêm ý định sưu tầm một số nông cụ, đồ dùng đã gắn bó với mình từ lúc ấu thơ đến tuổi trưởng thành mang về đặt quanh nhà làm kỷ niệm.

Năm 2009, hai ông bà được xã Giao Thịnh mời về dự lễ khánh thành trường mầm non. Sau lễ cắt băng khánh thành, bà Khiếu tranh thủ đi tìm hiểu cơ ngơi nhà trường và lặng người khi thấy trường thiếu thốn nhiều thứ quá. Chợt nhớ tới tủ sách của gia đình, bà tìm gặp Phó chủ tịch UBND xã Lê Xuân Đóa, cũng là học trò cũ. Bà thấy, trường nghèo quá mà nhà mình đầy sách. Bà mong muốn người học trò cũ của mình bàn với các lãnh đạo xã dành lại một sào đất gần trường để làm một thư viện nhỏ và trưng bày những hiện vật đồng quê mà gia đình sưu tầm được, để bà con và học sinh đến tham quan, đọc sách.

Phục dựng cảnh đồng quê trong khuôn viên bảo tàng.
Hiểu rõ tấm lòng chân thành của cô giáo, xã Giao Thịnh cho bà thuê hơn 6000m2 đất trống cạnh trường mầm non. Ngày 15-3-2011, dự án xây dựng bảo tàng tư nhân Đồng Quê được khởi công với dự định làm những ngôi nhà đơn sơ, dân dã. Trong quá trình xây dựng, được sự cổ vũ, động viên và hỗ trợ kinh phí, công sức của anh em, con cháu hai bên gia đình, của chính quyền địa phương, bà con làng xã, bạn bè thân thiết, dự án được xây dựng quy mô lớn như hiện nay, với tổng vốn đầu tư hơn năm tỷ đồng, trong đó bạn bè ủng hộ hơn một tỷ đồng.

Khi đến thăm và thưa chuyện với Giáo sư - Anh hùng Lao động Vũ Khiêu, ông bà được giáo sư ủng hộ, tặng đôi câu đối: "Giữ lấy tinh hoa từ thuở trước/ Để cho con cháu mãi sau này”.

Cảm kích trước sự khích lệ của giáo sư Vũ Khiêu, nhà giáo Ngô Thị Khiếu vẫn dành hết trí, lực cho công việc với mong muốn bảo tàng Đồng Quê ngày một phát triển để lưu giữ hồn quê Việt Nam, làm phong phú thêm tâm hồn con người Việt trong nhịp sống hối hả, bộn bề và bon chen.



Bài và ảnh: ĐẶNG NGỌC OANH
Báo Nhân Dân