3.2.10

Lạng Sơn: Làng nghề truyền thống ngói âm dương Phiêng Luông

Ngay đầu đường Bình Lâm- Đội Cấn, làng Phiêng Luông nổi bật với những ngôi nhà lợp ngói âm dương truyền thống. Ngay đầu làng vài chiếc lò nung đang nổi lửa, ánh lửa rừng rực làm gò má của những cô gái Tày hây hây đỏ, tựa như e thẹn với người khách lạ hoặc giả như đang chếnh choáng với hơi men nồng của vùng đất lúa. Cũng như làng hương, nghề làm ngói âm dương đã có ở Phiêng Luông từ hàng trăm năm nay, người ta quen gọi nơi đây là làng “âm dương”. Ông Nguyễn Văn Nghiệp được coi như một “nghệ nhân” làm ngói của làng giới thiệu với chúng tôi về “công nghệ” làm ngói.

Ngói âm dương có 2 cách làm, xưa kia là làm bằng khuôn thùng, gọi là “ngoạ thủng” (ngói thùng); cách ngày nay phổ biến hơn là làm bằng khuôn bàn gọi là “ngoạ bàn” (ngói bàn). Trước tiên nói về cách làm ngoạ bàn, đầu tiên phải chọn nơi có đất sét mịn, không lẫn sỏi, đá. Chọn được đất, người ta đào xuống thành hố đường kính chừng 3-4 mét, sau đó ngâm nước rồi xén thành từng lát mỏng. Trước kia cả làng dùng trâu để nhào đất thật nhuyễn, ngày nay phần nhiều đã dùng máy. Đất nhuyễn, đánh tròn, chất thành đống rồi phủ kín nylon để tránh gió lùa, đảm bảo được độ dẻo. Sau vài ngày, dùng dụng cụ cắt thành từng cục vuông vắn, đưa vào bàn khuôn, lấy thành phẩm đưa phơi thật khô, trung bình thời gian phơi khoảng trên 2 tháng.



Khi ngói thật khô, người ta đưa vào lò nung, đây là công đoạn cực kỳ quan trọng, quyết định sự thành bại của cả một mẻ ngói. Ngói được xếp vào lò thành từng tầng, nung bằng củi. Quá trình nung được chia làm ba giai đoạn. Giai đoạn một là tiểu hoả, điều chỉnh ngọn lửa nhỏ, ủ trong 1 đêm sau đó dần dần tăng lửa chuyển sang giai đoạn trung hoả, ngọn lửa trung bình đến hết đêm thứ 2. Bắt đầu từ ngày thứ 3 trở đi chuyển sang giai đoạn đại hoả, để ngọn lửa cháy mạnh nhất. Đêm thứ 6, bằng kinh nghiệm, người ta nhìn 3 ống khói phụ trên nắp lò, khi có luồng lửa hồng cao khoảng 1 m trào lên, khi đó ngói chín. Sản phẩm tốt không nứt vỡ, cong vênh và có màu mận chín. Một lò như vậy áng chừng cho 2,5-2,6 vạn viên. Với giá bán 700 đồng/viên.


Ngoạ thổng được làm công phu hơn, chọn được đất phải ngâm nước 7 ngày, 7 đêm rồi cho trâu nhẵm nhào đất 7 lần. Khuôn làm ngói là thùng tròn, mỗi khuôn được 4 viên, mọi công đoạn đều phải rất tỉ mỉ, chính xác. Công đoạn nung thì tương tự như ngoạ bàn. Chất lượng của ngọa thổng rất tốt, hầu như mưa không dính được vào ngói, tuy nhiên với cách làm công phu, phức tạp cộng với giá thành cao, nên hiện nay không đặt trước thì không người Phiêng Luông nào làm.

Chủ tịch UBND xã Đại Đồng, Đàm Văn Hản trầm ngâm: Hiện nay, nhân dân các làng nghề vẫn đang cố gắng duy trì những nghề truyền thống của mình, tuy nhiên, nếu không gắn được với phát triển kinh tế thì rất khó để có thể đưa làng nghề phát triển. Người dân Phiêng Luông vẫn nói với chúng tôi, những công trình tôn tạo, trùng tu cần ngói âm dương chất lượng cao thì Phiêng Luông cũng hoàn toàn có khả năng đáp ứng, nhưng người nông dân thì khó có thể liên hệ được với những dự án, công trình đó.

Lê Minh
Báo Lạng Sơn