18.1.08

Nghề sản xuất gạch ngói ở Đồng Nai

Nghề sản xuất gạch ngói là một nghề thủ công truyền thống lâu đời của địa phương. Các di tích khai quật được ở gò Chiêu Lưu, gò Ông Tùng ở Long Thành, Nhơn Trạch phát hiện kiến trúc các ngôi nhà được dựng bằng gạch gỗ đơn sơ; di tích khai quật được ở Cây Gáo (Vĩnh Cửu) có kiến trúc đơn giản, qui mô nhỏ, tường gạch nung, cột gỗ, mái che bằng các vật liệu nhẹ, có niên đại vào khoảng thế kỷ thứ II sau Công nguyên; các di tích khai quật ở Đồng Bơ, Rạch Đông (huyện Vĩnh Cửu), Nam Cát Tiên (huyện Tân Phú) phát hiện những kiến trúc nhà ở bằng tường gạch bao quanh, nền lát gạch, cột gỗ, có niên đại vào khoảng thế kỷ thứ VII... chứng tỏ nghề làm gạch ngói nung ở Đồng Nai đã ra đời từ rất sớm...

Các nhà khảo cổ còn tìm thấy các di tích nền đất bị nung đỏ, một số gạch hoa văn là những sản phẩm gạch Chămpa ở Bến Gỗ, Gò Bường (Long Thành), Cầu Hang (Biên Hòa), và một số lượng lớn các loại ngói (âm dương) của người Khơme phỏng theo loại ngói của người Trung Quốc, ngói diềm, ngói chóp nhọn... Người ta suy đoán là người Khơme sản xuất ngói lợp nhà vào khoảng thế kỷ thứ IX và X sau Công nguyên.

Qua các di chỉ này, người ta thấy sản phẩm gạch ngói sản xuất trên đất Đồng Nai rất đa dạng do nhiều dân tộc sản xuất: người bản địa, người Chăm, người Khơme.

Từ thế kỷ 17, người Việt, người Hoa đến Biên Hòa - Đồng Nai khai hoang mở làng, lập ấp, có một số mở lò sản xuất gạch ngói để phục vụ cho công việc xây dựng nhà cửa, đền chùa. Sản phẩm gạch ngói của người Việt gồm: gạch đinh, gạch ống, gạch vuông, ngói mũi, ngói bản, ngói liệt... Sản phẩm gạch ngói của người Hoa gồm: gạch chỉ, gạch tàu, ngói âm dương.

Nguyên liệu làm gạch ngói là đất sét được khai thác dọc bờ sông Đồng Nai, người ta đem ngâm ủ, nhào luyện và tạo hình (hoàn toàn bằng thủ công) thành gạch, ngói mộc. Gạch, ngói mộc được phơi khô bằng khí trời, sau đó được xếp vào lò để nung. Lò nung gạch ngói thường hình vuông, hình chữ nhật (người ta thường gọi là lò bầu); chất đốt là củi, ngày nay một số nơi dùng than đá thay củi. Người thợ đốt lò lành nghề điều chỉnh nhiệt độ bằng trực giác mà không có bất cứ một thiết bị đo nhiệt độ nào. Ông Nguyễn Văn Trắng, Đào Văn Thành, Nguyễn Thành Nghiêm ở xã An Hòa; ông Năm Mân, ông Sáu Lâu, ông Tuồng, ông Thông ở Tân Vạn... là những người thợ nổi tiếng một thời của nghề làm gạch ngói thủ công ở Đồng Nai.

Năm 1900, có 17 lò gạch ngói thủ công chủ yếu ở Tân Vạn, An Hòa, Hóa An, đến năm 1924 có 27 lò, năm 1945 có 97 lò, năm 1976 có 206 lò, năm 1996 có 431 cơ sở lớn nhỏ tập trung nhất ở các địa phương Tân Vạn, Long Bình Tân, An Hòa.

Năm 1976, các lò gạch thủ công đã sản xuất được 16.148 ngàn viên gạch và 4.692 ngàn viên ngói các loại; năm 1985 sản xuất được 46.930 ngàn viên gạch và 3.653 ngàn viên ngói; năm 1990 sản xuất được 124.104 ngàn viên gạch và 5.842 ngàn viên ngói; năm 1996 sản xuất được 473.140 ngàn viên gạch và 7.015 ngàn viên ngói các loại.

Do kiến trúc ngày một thay đổi, nhiều loại vật liệu xây dựng mới ra đời như tôn thiếc, tấm lợp fibrociment, ngói nhựa...,đặc biệt do nguồn gỗ ngày càng khan hiếm, nên các loại ngói nung âm dương, ngói bản, ngói mũi, ngói tây...ngày càng ít được sử dụng, vì vậy ngày nay người ta tập trung sản xuất các loại gạch: gạch đinh, gạch thẻ, gạch ống, gạch vuông (gạch tàu), gạch bông... theo quy chuẩn thống nhất.

Nhu cầu xây dựng cơ bản ngày càng tăng, đòi hỏi tính đồng nhất và chất lượng gạch ngói ngày càng cao, vì vậy các lò gạch thủ công ngày nay được đầu tư trang bị một số máy móc cơ khí bán tự động ở các khâu luyện, dập, cắt, tạo hình sản phẩm. Tuy nhiên do việc đốt lò gạch ngói bằng củi bị ô nhiễm, nên Nhà nước khuyến cáo các chủ lò chuyển sang đốt bằng than đá, dầu, đồng thời đang có kế hoạch chuyển các lò gạch ngói, gốm sứ ra khỏi thành phố Biên Hòa.